Azbest to minerał powstający w przyrodzie. Tworzy się w niektórych skałach, gdy pod wpływem ciepła, ciśnienia i wody skała ulega przeobrażeniu, a część minerałów krystalizuje w postaci cienkich włókien. Do budynków azbest trafił, gdy takie złoża włókien wydobywano w kopalniach, a włókna dodawano do mas szpachlowych, klejów, płyt i izolacji. W domu styczność z azbestem ma się więc prawie zawsze poprzez wytworzone wyroby budowlane, a nie kamień naturalny.
W tym artykule opisujemy, w jakich skałach powstaje azbest, gdzie go wydobywano, jaki ma to związek z podłożem skalnym oraz co azbest w przyrodzie oznacza dla osób mieszkających w zwykłym domu lub planujących remont.
Jak azbest powstaje w przyrodzie?
Azbest nie jest jedną substancją, lecz zbiorczą nazwą sześciu minerałów krzemianowych, które mogą krystalizować w postaci włókien. Do powstania włókien potrzebne są szczególne warunki. Najczęściej dochodzi do tego, gdy skała głęboko w skorupie ziemskiej przeobraża się pod wpływem ciepła, ciśnienia i krążących roztworów. Włókna rosną często w szczelinach i żyłach skalnych, skąd mogą odrywać się wiązkami.
- Azbest serpentynowy, czyli chryzotyl, powstaje w serpentynicie – skale przeobrażonej ze skały bogatej w magnez. Włókna chryzotylu są skręcone i giętkie.
- Azbesty amfibolowe, czyli amozyt, krokidolit, antofyllit, tremolit i aktynolit, powstają w skałach przeobrażonych, a ich włókna są proste i sztywne.
Różnice między tymi grupami opisuje dokładniej artykuł azbest serpentynowy i amfibolowy, a to, co uznaje się za włókno, artykuł włókno azbestu.
Ten sam minerał może być włóknem lub zwykłym kamieniem
Większość minerałów azbestowych występuje w przyrodzie również w formie niewłóknistej. Na przykład tremolit, aktynolit i antofyllit to pospolite minerały wielu skał i najczęściej występują jako kryształy, a nie włókna. Minerał uznaje się za azbest dopiero wtedy, gdy skrystalizował w postaci cienkich włókien. Dlatego sama nazwa skały lub minerału nie przesądza, czy chodzi o azbest.
Gdzie wydobywano azbest?
Złoża azbestu o znaczeniu handlowym występują tylko w nielicznych miejscach, a światowe wydobycie skupiało się w kilku krajach. Zdecydowanie najczęściej wydobywanym rodzajem azbestu był chryzotyl, a do największych producentów należały Kanada i Związek Radziecki. Chryzotyl stosowano między innymi w płytach azbestowo-cementowych (eternicie). Amozyt wydobywano głównie w Republice Południowej Afryki, a krokidolit w Republice Południowej Afryki i zachodniej Australii.
Tremolitu i aktynolitu z reguły nie wydobywano jako azbestu. Trafiały do wyrobów głównie jako zanieczyszczenie innych minerałów, na przykład chryzotylu, wermikulitu lub talku, ponieważ w przyrodzie występują w tych samych skałach.
Azbest w podłożu skalnym
W niektórych miejscach występują skały, w których minerały azbestowe są obecne naturalnie. W litej skale włókna pozostają zamknięte w kamieniu. Sprawa staje się istotna dopiero wtedy, gdy taką skałę się wydobywa, kruszy lub wierci, ponieważ włókna mogą wtedy uwalniać się wraz z pyłem. Dlatego naturalny azbest uwzględnia się na przykład przy produkcji kruszyw i w górnictwie.
Niektóre kraje wydobywały również własny azbest, na przykład antofyllit. Więcej o tym rodzaju azbestu można przeczytać na stronie antofyllit.
Czy naturalny azbest jest niebezpieczny w domu?
Przy normalnym użytkowaniu mieszkania naturalnym azbestem z reguły nie trzeba się martwić. Zagrożenie azbestem w domu prawie zawsze wiąże się ze starymi wyrobami budowlanymi, do których celowo dodawano włókna: masami szpachlowymi, klejami do płytek i wykładzin, płytami azbestowo-cementowymi, izolacją rur i płytkami PCV. Opisuje je artykuł gdzie może występować azbest.
Zagrożenie dla zdrowia jest takie samo bez względu na pochodzenie włókna. Wszystkie rodzaje azbestu są rakotwórcze, a niebezpieczeństwo pojawia się, gdy włókna przedostają się do powietrza, którym oddychamy. Nienaruszony materiał ani lity kamień nie uwalniają włókien. Jeśli niepokoją się Państwo możliwym narażeniem, warto porozmawiać z lekarzem lub lekarzem medycyny pracy.
Jak laboratorium odróżnia azbest od innych włókien?
Ponieważ ten sam minerał może być włóknem lub zwykłym kamieniem, a w przyrodzie występuje też wiele innych minerałów włóknistych, azbestu nie da się rozpoznać po wyglądzie. Semlab bada próbki za pomocą elektronowego mikroskopu skaningowego JEOL SEM-EDS zgodnie z normą ISO 22262-1. Obraz mikroskopowy pokazuje kształt włókna, a analiza pierwiastkowa – jego skład chemiczny. Razem pozwalają odróżnić sześć minerałów azbestowych od siebie nawzajem i od innych włókien, takich jak wełna szklana czy wełna mineralna.
Co zrobić, jeśli podejrzewają Państwo azbest w materiale w domu?
Jeśli remont dotyczy materiałów zastosowanych przed 1997 rokiem, warto je zbadać, zanim zostaną zeszlifowane, nawiercone lub rozebrane. Próbkę można pobrać samodzielnie:
- Należy założyć rękawice jednorazowe i maskę ochronną co najmniej klasy FFP3.
- Miejsce pobrania trzeba zwilżyć spryskiwaczem, aby powstało jak najmniej pyłu.
- Należy odłupać kawałek o wielkości około 2–5 centymetrów tak, aby obejmował wszystkie warstwy aż do podłoża.
- Kawałek wkłada się do strunowego woreczka foliowego, zamyka go i umieszcza w drugim woreczku.
- Na woreczku trzeba zapisać miejsce pobrania i rodzaj materiału.
- Miejsce pobrania należy zakleić taśmą, a powierzchnię przetrzeć wilgotną szmatką.
Dokładniejsze instrukcje zawiera artykuł jak pobrać próbkę na azbest. Wynik jest wysyłany e-mailem, zwykle tego samego dnia, w którym próbka dotrze do laboratorium. Jeśli wykryto azbest, rozbiórkę powinna przeprowadzić firma posiadająca kwalifikacje do usuwania azbestu.
Ile kosztuje analiza azbestu?
Analiza kosztuje 39,90 € + VAT za próbkę, czyli 50,07 € z VAT (fiński VAT 25,5 %). Cena jest taka sama dla 1–100 próbek. Koszt przesyłki nie jest wliczony. Analizę można zamówić online, zapłacić kartą i wysłać próbkę za pośrednictwem Poczty Polskiej do laboratorium w Finlandii.