Azbest dzieli się na dwie grupy minerałów: serpentyny i amfibole. Jedynym minerałem azbestowym z grupy serpentynów jest chryzotyl, czyli azbest biały, którego włókna są kręte i giętkie. Azbestów amfibolowych jest pięć: amozyt, krokidolit, antofyllit, tremolit i aktynolit, a ich włókna są proste i sztywne. Grupy różnią się strukturą krystaliczną i składem chemicznym, ale wszystkie sześć rodzajów azbestu jest rakotwórczych i postępuje się z nimi tak samo jak z azbestem.
Ten artykuł dotyczy różnicy między grupami: co oznaczają ich nazwy, dlaczego chryzotyl i amfibole mają różne włókna, dlaczego nie wszystkie serpentyny i amfibole są azbestem i co grupa oznacza w wyniku analizy. Właściwości i zastosowania poszczególnych rodzajów azbestu znajdą Państwo na stronie rodzaje azbestu.
Co oznaczają nazwy serpentyn i amfibol?
Serpentyny i amfibole to szerokie grupy krzemianów, a nie same w sobie rodzaje azbestu. Obie grupy obejmują wiele minerałów, a tylko część z nich występuje w przyrodzie w postaci włóknistej, czyli jako azbest. Azbest jest więc nazwą handlową, używaną również w przepisach, dla sześciu minerałów, które skrystalizowały w postaci włókien. Czym jest postać włóknista, wyjaśniamy w artykule włókno azbestu.
Grupa serpentynów
Serpentyny to bogate w magnez krzemiany, które powstają, gdy bogata w magnez skała ulega przeobrażeniu pod wpływem wody. Najczęstsze minerały tej grupy, antygoryt i lizardyt, nie są włókniste. Serpentyn, który skrystalizował w postaci włóknistej, to chryzotyl – jedyny minerał azbestowy w tej grupie.
Grupa amfiboli
Amfibole to duża grupa minerałów występujących w wielu skałach. Większość amfiboli, na przykład pospolita hornblenda, występuje w skałach jako niewłókniste kryształy. Dwa z pięciu azbestów amfibolowych są znane pod nazwami handlowymi: amozyt to włóknisty gruneryt, a krokidolit to włóknisty ryebekit. Antofyllit, tremolit i aktynolit to nazwy minerałów używane zarówno dla postaci włóknistej, jak i niewłóknistej.
Dlaczego chryzotyl i amfibole mają różne włókna?
Różnica wynika ze struktury krystalicznej, czyli z tego, jak ułożone są atomy wewnątrz minerału.
Chryzotyl: rurki ze zwiniętych warstw
Struktura krystaliczna chryzotylu składa się z cienkich warstw, które nie układają się płasko jedna na drugiej, lecz zwijają się. W efekcie powstaje pusta w środku, rurkowata fibryla. W wiązkach włókna chryzotylu są miękkie, giętkie i często kręte – dało się je nawet przędzić i tkać z nich tkaniny.
Amfibole: proste igły ze struktury łańcuchowej
Struktura krystaliczna amfiboli opiera się na podwójnych łańcuchach biegnących wzdłuż kryształu. Kryształ łupie się wzdłuż łańcuchów, a włókna są proste, sztywne i igłowate. Z wiązek odrywają się proste włókna, które mogą być bardzo cienkie.
Różnica chemiczna
Chryzotyl to krzemian magnezu. Skład azbestów amfibolowych różni się w zależności od rodzaju:
- Antofyllit: magnez i żelazo
- Tremolit: wapń i magnez
- Aktynolit: wapń, magnez i żelazo
- Amozyt: dużo żelaza oraz magnez
- Krokidolit: sód i żelazo
To właśnie te różnice w składzie pierwiastkowym pozwalają laboratorium rozróżnić rodzaje azbestu.
Czy grupa ma znaczenie dla zagrożenia zdrowia?
Wykazano, że włókna amfiboli pozostają w płucach dłużej niż włókna chryzotylu, a zwłaszcza ryzyko międzybłoniaka uważa się za większe w przypadku azbestu amfibolowego niż chryzotylu. Ta różnica nie czyni jednak chryzotylu nieszkodliwym. Wszystkie sześć rodzajów azbestu jest rakotwórczych, a przepisy dotyczące prac z azbestem, nad których przestrzeganiem czuwa Państwowa Inspekcja Pracy (PIP), obowiązują niezależnie od rodzaju azbestu. Jeśli obawiają się Państwo, że doszło do narażenia, warto porozmawiać z lekarzem.
Serpentyn i amfibole w budynkach
Chryzotyl to najczęstszy rodzaj azbestu w materiałach budowlanych. Stosowano go na przykład w wyrobach azbestowo-cementowych (eternit), płytkach winylowych, klejach i papie. Amozyt i krokidolit stosowano przede wszystkim w izolacjach natryskowych i zabezpieczeniach przeciwpożarowych oraz w izolacjach przemysłowych. Tremolit i aktynolit nie były ważnymi towarami handlowymi, ale mogą występować jako zanieczyszczenie innych minerałów.
Po rodzaju materiału nie da się ocenić, jaką grupę zawiera, a ta sama próbka może zawierać kilka rodzajów azbestu. O naturalnych złożach można przeczytać w artykule azbest w przyrodzie.
Dlaczego postać niewłóknista to ważna różnica?
Ponieważ ten sam minerał może występować w skale również w postaci niewłóknistej, kruszywo lub pył skalny mogą zawierać na przykład cząstki tremolitu, aktynolitu lub antofyllitu, które nie są włóknami azbestu. Sama nazwa minerału nie przesądza więc o tym, czy chodzi o azbest. W laboratorium rozstrzyga zarówno kształt cząstki, jak i jej skład chemiczny.
Jak laboratorium odróżnia serpentyn od amfiboli?
Semlab bada próbki mikroskopem elektronowym JEOL SEM-EDS zgodnie z normą ISO 22262-1. Identyfikacja opiera się na dwóch elementach:
- Kształt: obraz z mikroskopu elektronowego pokazuje, czy włókna tworzą kręte, giętkie wiązki, czy proste, sztywne igły, i czy mają proporcje włókna.
- Skład: analiza pierwiastkowa (EDS) mierzy zawartość magnezu, krzemu, żelaza, wapnia i sodu we włóknie. Ich wzajemne proporcje pokazują, czy włókno to chryzotyl, czy jeden z pięciu azbestów amfibolowych.
Różnice między metodami porównujemy w artykule metody analizy azbestu.
Co grupa oznacza w wyniku?
Wynik w języku polskim otrzymują Państwo e-mailem, zwykle tego samego dnia, w którym próbka dotrze do laboratorium. Podajemy w nim, czy w próbce wykryto azbest, a jeśli tak – jakiego rodzaju. Z rodzaju wynika jednocześnie, do której grupy należy znalezisko.
- Wykryto chryzotyl: materiał zawiera azbest. Rozbiórkę i obróbkę planuje się jako prace z azbestem.
- Wykryto azbest amfibolowy: postępowanie jest takie samo. Usunięcie wykonuje firma wyspecjalizowana w usuwaniu azbestu.
- Nie wykryto azbestu: wynik dotyczy miejsca poboru i takiego samego materiału. Inne materiały bada się osobno.
Praktyczne postępowanie nie zależy więc od tego, czy znalezisko to serpentyn, czy amfibol. Dalsze kroki opisujemy w artykule pozytywny wynik badania azbestu, a pobieranie próbki w artykule jak pobrać próbkę azbestu.
Ile kosztuje analiza azbestu?
Analiza kosztuje 39,90 € + VAT za próbkę, czyli 50,07 € z VAT (fiński VAT 25,5 %), a cena za próbkę jest taka sama dla 1–100 próbek. Cena nie obejmuje kosztów przesyłki. Analizę można zamówić przez internet, zapłacić kartą i wysłać próbkę Pocztą Polską do laboratorium.