Historia azbestu w Polsce: od eternitu do zakazu w 1997 roku

Azbest był szeroko stosowany w polskim budownictwie przez dużą część XX wieku, aż do wprowadzenia zakazu w 1997 roku. Dlatego budynki wzniesione lub remontowane przed tym okresem mogą zawierać azbest w bardzo wielu różnych materiałach i dlatego przed remontem wciąż sprawdza się, czy azbest jest obecny.

W tym artykule wyjaśniamy, dlaczego azbest stał się tak popularnym materiałem budowlanym, jakie rodzaje azbestu stosowano, jak zmieniało się jego użycie w kolejnych dziesięcioleciach i jak historia budowy i remontów domu pomaga ocenić, gdzie warto szukać azbestu.

Dlaczego azbest był tak popularny?

Włókna azbestu są wytrzymałe, niepalne i dobrze znoszą wysoką temperaturę oraz chemikalia. Łatwo było je dodawać do cementu, szpachli, klejów i tworzyw sztucznych, a wyroby stawały się dzięki nim mocniejsze i bardziej odporne na ciepło. Słowo azbest pochodzi z greki i oznacza mniej więcej „niegasnący”. Azbest stał się powszechnym surowcem, używanym zarówno w domach jednorodzinnych, budynkach wielorodzinnych, jak i w przemyśle.

Eternit i inne wyroby azbestowo-cementowe

Najbardziej znanym wyrobem azbestowym w Polsce są płyty azbestowo-cementowe, potocznie nazywane eternitem. Z cementu azbestowego wytwarzano między innymi płyty dachowe faliste i płaskie, płyty elewacyjne i ścienne, rury oraz kanały wentylacyjne. Eternit był tani, trwały i łatwy w montażu, dlatego do dziś można go zobaczyć na dachach i elewacjach wielu starszych domów oraz budynków gospodarczych.

Jakie rodzaje azbestu stosowano?

Najczęściej stosowanym na świecie rodzajem azbestu w materiałach budowlanych był chryzotyl, czyli azbest biały. Używano go zwłaszcza w wyrobach azbestowo-cementowych, wykładzinach, klejach i szpachlach. W izolacjach natryskowych i zabezpieczeniach przeciwpożarowych stosowano też azbest amfibolowy, taki jak krokidolit (azbest niebieski) i amozyt (azbest brązowy). Antofyllit to kolejny azbest amfibolowy, wydobywany i stosowany przede wszystkim w Finlandii. Więcej na stronie antofyllit oraz w artykule azbest w przyrodzie, który opisuje, jak azbest powstaje w skałach.

Stosowanie azbestu w kolejnych dziesięcioleciach

Poniższy podział jest przybliżony. Ten sam materiał mógł być stosowany przez długi czas, a w jednym budynku mogą występować warstwy z wielu różnych dziesięcioleci.

Początek XX wieku: ciepło i ogień

Pierwsze wyroby azbestowe w budynkach stosowano tam, gdzie potrzebna była odporność na wysoką temperaturę i ogień: tektura azbestowa, masy izolacyjne, sznury oraz otuliny rur ciepłowniczych i kotłów. Wyroby azbestowo-cementowe wcześnie stały się popularne na dachach i elewacjach.

Po II wojnie światowej: nowe okładziny i kleje

Od połowy XX wieku azbest dodawano do coraz większej liczby okładzin i klejów. Kleje do wykładzin, wykładziny PCV, płytki winylowe, kleje do płytek, szpachle i masy uszczelniające to typowe materiały azbestowe z tego okresu.

Lata 60. i 70.: intensywne budownictwo

W latach 60. i 70. budowano bardzo dużo. W budynkach z tych dziesięcioleci azbest może występować jednocześnie w wielu różnych materiałach, na przykład w klejach do wykładzin, klejach do płytek, szpachlach, masach uszczelniających, otulinach rur i kanałach wentylacyjnych. W budynkach przemysłowych i użyteczności publicznej stosowano również natryskowe izolacje i natryskowe zabezpieczenia przeciwpożarowe.

Lata 90.: zakaz

W Polsce zakaz stosowania wyrobów zawierających azbest wprowadzono w 1997 roku. Co ta data oznacza dla osoby planującej remont, wyjaśniamy w artykule kiedy zakazano azbestu.

Po zakazie: azbestowe dziedzictwo w budynkach

Zakaz dotyczył nowych wyrobów azbestowych, a materiałów, które już znajdowały się w budynkach, nie trzeba było od razu usuwać. Dlatego historia azbestu się nie skończyła. Stare materiały wciąż tkwią w ścianach, podłogach, dachach i izolacjach i wychodzą na jaw podczas remontów i rozbiórek. Polska realizuje krajowy program usuwania wyrobów zawierających azbest, który zakłada ich usunięcie do 2032 roku.

Również skutki zdrowotne ujawniają się z opóźnieniem, ponieważ choroby azbestowe zwykle pojawiają się dopiero wiele lat po narażeniu. Dlatego obecne zasady koncentrują się na tym, by przed rozbiórką sprawdzić, czy jest azbest, i by usuwanie odbywało się bezpiecznie, zgodnie z przepisami, nad których przestrzeganiem czuwa Państwowa Inspekcja Pracy (PIP).

Jak historia domu pomaga znaleźć azbest?

Znając rok budowy domu i daty remontów, można ocenić, które warstwy pochodzą sprzed zakazu. Historia pokazuje, gdzie warto szukać azbestu, ale tylko próbka pokaże, czy azbest jest akurat w Państwa materiale.

1. Ustalić rok budowy, na przykład w dokumentacji budynku, w spółdzielni lub wspólnocie mieszkaniowej albo w archiwum urzędu.
2. Zebrać informacje o wcześniejszych remontach: kiedy wymieniano łazienkę, kuchnię, podłogi i elewację.
3. Ustalić, jakich materiałów i warstw dotyczy planowany remont. Pod nową powierzchnią może kryć się stary klej lub szpachla.
4. Pobrać próbkę z każdego materiału położonego przed zakazem, który zamierzają Państwo szlifować, wiercić lub rozbierać. Należy używać jednorazowych rękawic i maski ochronnej klasy co najmniej FFP3, zwilżyć miejsce, odłamać kawałek ok. 2–5 centymetrów przez wszystkie warstwy, zapakować go do dwóch woreczków i opisać, zakleić miejsce taśmą i przetrzeć okolicę wilgotną ściereczką.
5. Wysłać próbki do laboratorium i poczekać na wynik przed rozpoczęciem rozbiórki.

Dokładne wskazówki znajdą Państwo w artykule jak pobrać próbkę azbestu. Semlab analizuje próbki mikroskopem elektronowym JEOL SEM-EDS, który identyfikuje wszystkie sześć rodzajów azbestu. Wynik wysyłamy e-mailem w języku polskim, zwykle tego samego dnia, w którym próbka dotrze do laboratorium. Jeśli azbest zostanie wykryty, jego usunięciem powinna zająć się firma wyspecjalizowana w usuwaniu azbestu.

Ile kosztuje analiza azbestu?

Analiza kosztuje 179 zł + VAT za próbkę (224,65 zł z VAT, fiński VAT 25,5 %), a cena jest taka sama dla 1–100 próbek. Przy zamówieniach powyżej 100 próbek możemy ustalić warunki indywidualnie. Cena nie obejmuje kosztów przesyłki. Analizę można zamówić przez internet, zapłacić kartą i wysłać próbki Pocztą Polską do laboratorium w Finlandii.