Zawartość azbestu: co oznacza materiał zawierający azbest?

Zawartość azbestu określa, ile włókien azbestu zawiera dany materiał. W przypadku materiałów budowlanych kluczowe pytanie jest jednak prostsze: czy w próbce wykryto azbest, czy nie? Jeśli azbest zostanie wykryty, materiał uznaje się za zawierający azbest i jego usuwanie musi odbywać się jako prace z azbestem, nawet jeśli włókien jest niewiele. Niska zawartość nie zmienia rozbiórki w zwykłe prace rozbiórkowe. Dlatego raport Semlab nie podaje procentowego udziału azbestu, lecz to, czy w próbce wykryto azbest i jakiego jest on rodzaju.

W tym artykule wyjaśniamy, co w praktyce oznacza „zawierający azbest”, dlaczego nawet niewielka ilość azbestu ma znaczenie, dlaczego zawartość różni się między materiałami, czym zawartość azbestu w materiale różni się od stężenia azbestu w powietrzu i co mówi raport laboratorium.

Co oznacza „zawierający azbest”?

Materiał zawierający azbest to materiał, w którego próbce zidentyfikowano włókna azbestu. W praktyce podział jest dwojaki:

• Azbest wykryty: z materiałem postępuje się jak z materiałem zawierającym azbest. Nie należy go usuwać jak przy zwykłej rozbiórce – usunięcie trzeba zlecić firmie wyspecjalizowanej w usuwaniu azbestu, zgodnie z przepisami, nad których przestrzeganiem czuwa Państwowa Inspekcja Pracy (PIP).
• Azbestu nie wykryto: w próbce nie znaleziono azbestu i z materiałem można postępować w zwykły sposób. Wynik dotyczy badanego materiału, a nie innych warstw obok niego lub pod nim.

Potocznie mówi się czasem, że materiał „ma trochę azbestu” albo „zawiera tylko odrobinę azbestu”. Dla prac rozbiórkowych takie określenia nie mają znaczenia: materiał zawierający azbest to materiał zawierający azbest.

Dlaczego nawet niska zawartość azbestu ma znaczenie?

Niebezpieczeństwo azbestu nie wynika z masy materiału, lecz z włókien, które mogą przedostać się do wdychanego powietrza. Włókna azbestu są tak cienkie, że już niewielka ilość może odpowiadać ogromnej liczbie włókien, które da się wdychać. Dlatego nawet materiał o niskiej zawartości może podczas rozbiórki uwolnić dużo włókien.

• Sposób pracy ma duże znaczenie. Szlifowanie, skuwanie, wiercenie i cięcie rozdrabniają materiał na pył. Szlifowanie szpachli lub kleju może wytworzyć pył o dużej zawartości włókien, nawet jeśli azbest stanowi tylko niewielką część masy.
• Wszystkie rodzaje azbestu są rakotwórcze. Dlatego dąży się do całkowitego uniknięcia narażenia, a nie tylko do jego ograniczenia.
• Włókien nie widać. Pyłu azbestowego nie da się gołym okiem odróżnić od zwykłego pyłu budowlanego, więc narażenia nie zauważa się w trakcie pracy.

Jeśli obawiają się Państwo, że mogło dojść do narażenia, warto porozmawiać z lekarzem lub lekarzem medycyny pracy.

Dlaczego zawartość azbestu różni się między materiałami?

Azbest dodawano do wyrobów w różnych celach i w różnych ilościach. W niektórych starszych wyrobach, takich jak izolacje natryskowe, azbest mógł stanowić większą część materiału, a także w wyrobach azbestowo-cementowych jego udział był znaczny. W innych, takich jak kleje, szpachle i płytki winylowe, azbest zwykle stanowił tylko niewielką część masy i miał poprawiać wytrzymałość lub urabialność. Jedne i drugie są materiałami zawierającymi azbest.

Zawartość może się też różnić w obrębie tego samego materiału. Skład tego samego wyrobu mógł się różnić między partiami produkcyjnymi, a w masach mieszanych na miejscu włókna mogą być rozłożone nierównomiernie. Ponadto starsze konstrukcje mają często kilka cienkich warstw położonych jedna na drugiej. Jeśli choćby jedna warstwa zawiera azbest, cały układ warstw przeznaczony do usunięcia traktuje się jako zawierający azbest. Więcej o warstwach w artykule azbest w szpachli ściennej.

Zawartość a skłonność do pylenia to dwie różne rzeczy

To, jak łatwo włókna uwalniają się z materiału, zależy od tego, jak mocno są związane. W twardej płycie azbestowo-cementowej lub płytce winylowej włókna są związane, natomiast miękka i krucha izolacja może pylić już przy dotknięciu. Cały i nienaruszony materiał zasadniczo nie uwalnia włókien, ale podczas rozbiórki włókna mogą uwolnić się z każdego materiału zawierającego azbest.

W raporcie Semlab każda próbka otrzymuje klasę skłonności do pylenia 0–5 (klasyfikacja ryzyka 0–5 w raporcie), która opisuje, jak łatwo włókna mogą uwalniać się z materiału. Próbka negatywna ma klasę 0. Ta informacja pomaga w planowaniu rozbiórki, ale niska klasa nie zmienia faktu, że materiał zawiera azbest.

Zawartość azbestu w materiale i w powietrzu

Pojęcie zawartości azbestu używa się w dwóch różnych znaczeniach i warto je rozróżniać.

• Zawartość azbestu w materiale ustala się na podstawie próbki materiału, czyli niewielkiego kawałka szpachli, kleju, płyty lub izolacji. Pokazuje ona, czy usuwany materiał zawiera azbest i jakiego rodzaju.
• Stężenie azbestu w powietrzu ustala się na podstawie próbki powietrza: powietrze z pomieszczenia zasysa się przez filtr, a włókna zatrzymane na filtrze się liczy. Stosuje się to na przykład do oceny narażenia lub czystości pomieszczenia po usunięciu azbestu. Więcej na stronie próbka powietrza na azbest.

Przed remontem prawie zawsze potrzebna jest próbka materiału. Próbka powietrza nie pokaże, czy szpachla na ścianie albo klej na podłodze zawiera azbest.

Co pokazuje raport laboratorium?

Semlab analizuje próbki materiałów mikroskopem elektronowym JEOL SEM-EDS zgodnie z normą ISO 22262-1. Mikroskop pokazuje kształt włókna, a analiza pierwiastkowa – jego skład. Raport zawiera dla każdej próbki:

• dane próbki: obiekt, materiał i miejsce poboru
• wynik: pozytywny, negatywny lub niepewny
• wykryty rodzaj azbestu, jeśli azbest zostanie znaleziony: chryzotyl, amozyt, krokidolit, antofyllit, tremolit lub aktynolit
• klasę skłonności do pylenia 0–5

Ponadto raport zawiera datę przyjęcia próbek i datę raportu, opis metody, ogólną wskazówkę dotyczącą interpretacji, podpis analityka oraz zdjęcia próbek w załączniku. Raport nie podaje procentowej zawartości azbestu ani żadnej klasy zawartości. Niepewny wynik warto potwierdzić nową próbką.

Wynik wysyłamy e-mailem w języku polskim, zwykle tego samego dnia, w którym próbka dotrze do laboratorium. Wynik negatywny obejmuje wszystkie sześć rodzajów azbestu. Wynik zawsze dotyczy próbki przesłanej do laboratorium, dlatego ważne jest, by była ona reprezentatywna. Jak interpretować wynik, wyjaśniamy w artykule jak interpretować wynik badania azbestu, a co robić po wyniku pozytywnym – w artykule pozytywny wynik badania azbestu.

Jak pobrać reprezentatywną próbkę?

Ponieważ azbest może być rozłożony nierównomiernie i ukryty w cienkiej warstwie, próbka musi odpowiadać dokładnie temu miejscu i temu układowi warstw, które zamierzają Państwo usunąć.

1. Próbkę należy pobrać tam, gdzie będą prowadzone prace. Jeśli powierzchnię naprawiano w różnym czasie, z każdego miejsca, które wygląda inaczej, pobiera się osobną próbkę.
2. Należy używać jednorazowych rękawic i maski ochronnej klasy co najmniej FFP3.
3. Miejsce poboru trzeba zwilżyć spryskiwaczem, aby powstało jak najmniej pyłu.
4. Należy odłamać kawałek ok. 2–5 centymetrów tak, aby obejmował wszystkie warstwy aż do podłoża. Zbyt mała próbka albo próbka pobrana tylko z warstwy wierzchniej może pominąć warstwę zawierającą azbest.
5. Kawałek wkłada się do woreczka strunowego, zamyka go i pakuje do drugiego woreczka. Na woreczku zapisuje się miejsce poboru i rodzaj materiału.
6. Miejsce poboru należy zakleić taśmą, a okolicę przetrzeć wilgotną ściereczką.

Bardziej szczegółowe instrukcje znajdą Państwo w artykule jak pobrać próbkę azbestu.

Ile kosztuje analiza azbestu?

Analiza kosztuje 39,90 € + VAT za próbkę, czyli 50,07 € z VAT (fiński VAT 25,5 %). Płatność kartą następuje przy składaniu zamówienia, a cena nie obejmuje kosztów przesyłki. Analizę można zamówić przez internet, a próbkę wysłać pocztą do laboratorium.