Azbest w paleniskach: uszczelki, płyty osłonowe i połączenia z kominem

W palenisku azbest może występować przede wszystkim w uszczelkach drzwiczek i szyb, w płytach osłonowych za paleniskiem i wokół niego, w masie uszczelniającej przy połączeniu rury dymowej z kominem oraz w zaprawie użytej przy naprawach. Zwykła cegła i kamień z reguły nie budzą podejrzeń – chodzi raczej o materiały między nimi i wokół nich. Jeśli kominek, piec kaflowy, koza lub kuchnia węglowa zostały zainstalowane lub naprawiane przed zakazem stosowania azbestu w 1997 roku, warto przed dotknięciem zbadać w laboratorium elementy przeznaczone do usunięcia, ponieważ azbestu nie da się rozpoznać gołym okiem.

W których elementach paleniska może być azbest?

Azbest stosowano jako materiał odporny na ciepło, dlatego występował właśnie tam, gdzie ogień, gorące spaliny lub gorące powierzchnie stykają się z resztą konstrukcji.

Uszczelki drzwiczek i szyb

Sznury uszczelniające drzwiczek paleniska, drzwiczek popielnika i wyczystek oraz uszczelki szyby kominkowej to najczęstsze podejrzenie azbestu w palenisku. Stara uszczelka to często szary lub biały pleciony sznur, który stwardniał lub stał się kruchy pod wpływem ciepła. Dzisiejsze uszczelki zamienne są wolne od azbestu, ale mogą wyglądać dokładnie tak samo jak stare, więc wygląd niczego nie przesądza.

Płyty osłonowe za paleniskiem i wokół niego

Za kozą, kuchnią węglową lub kominkiem często montowano na ścianie, a czasem na podłodze, płyty jako zabezpieczenie przeciwpożarowe. Twarda, szara płyta może być płytą azbestowo-cementową, potocznie nazywaną eternitem. Lekka, bardziej miękka płyta izolacyjna, która łatwo się rysuje, jest materiałem bardziej wrażliwym, ponieważ może pylić już podczas dotykania. Płyta może być pomalowana, wyłożona płytkami lub ukryta za blachą. O płytach przeciwpożarowych w innych miejscach budynku można przeczytać w artykule azbest w zabezpieczeniach przeciwpożarowych.

Połączenie rury dymowej z kominem

Rurę dymową kozy lub kuchni węglowej podłącza się do komina przez otwór w murze, a połączenie uszczelnia się sznurem, masą lub zaprawą. Stare ogniotrwałe masy i sznury uszczelniające mogły zawierać azbest. Z azbestocementu wytwarzano także kanały wentylacyjne i rury, więc szarą, przypominającą cement rurę przy kominie warto zbadać jako osobną próbkę.

Zaprawy i masy naprawcze

Paleniska na przestrzeni dziesięcioleci naprawiano, tynkowano i ponownie spoinowano. Ogniotrwała zaprawa, tynk i masa do spoinowania użyte przy naprawach mogą pochodzić z innego okresu niż pierwotny mur i mogły zawierać azbest. Azbest dodawano niekiedy do zapraw i tynków do użytku wewnętrznego, dlatego w piecu kaflowym warto zbadać także spoiny i zaprawę.

Wewnętrzne elementy paleniska

W starszych piecach, takich jak piece chlebowe i piece do sauny, jako zabezpieczenie przeciwpożarowe stosowano tekturę azbestową, która może znajdować się wewnątrz paleniska lub między jego elementami konstrukcyjnymi. Zwykle wychodzi ona na jaw dopiero przy otwieraniu, naprawie lub rozbiórce paleniska.

Kiedy warto zbadać palenisko?

Nienaruszona uszczelka lub płyta, której nikt nie dotyka, nie uwalnia włókien. W palenisku ryzyko wiąże się zwykle z konserwacją i naprawami, gdy stary materiał jest zrywany, zeskrobywany lub łamany. Materiał warto zbadać przed następującymi pracami:

• wymiana sznura uszczelniającego drzwiczek lub szyby, gdy stary sznur jest wyrywany, a rowek czyszczony
• wymiana kozy lub kuchni węglowej i odłączenie rury dymowej od komina
• wymiana wkładu kominkowego lub rozbiórka kominka
• usunięcie płyty osłonowej, wiercenie w niej lub montaż nowej okładziny na niej
• przemurowanie pieca lub komina, nowy tynk lub naprawa spoin w piecu kaflowym
• rozbiórka całego paleniska lub komina w ramach większego remontu

Ciepło i długotrwałe użytkowanie sprawiają, że uszczelki i miękkie płyty stają się kruche. Kruszące się uszczelnienie lub pyląca płyta to powód do szczególnej ostrożności jeszcze przed rozpoczęciem właściwych prac.

Skąd w palenisku pobrać próbkę?

• Z każdego materiału, który wygląda inaczej, pobiera się osobną próbkę: uszczelkę, płytę i masę oddzielnie. Wtedy wiadomo, z którym elementem postępować jak z materiałem zawierającym azbest.
• Jeśli palenisko ma kilka drzwiczek, a ich uszczelki wyglądają inaczej lub były wymieniane w różnym czasie, bada się je oddzielnie.
• Próbkę płyty pobiera się z krawędzi lub narożnika tak, aby objęła warstwy na płycie, takie jak farba, zaprawa czy płytki.
• Próbkę masy lub zaprawy pobiera się z miejsca, które ma zostać rozebrane lub naprawione.

Ile próbek jest potrzebnych, opisuje dokładniej artykuł ile próbek na azbest potrzeba.

Jak pobrać próbkę z paleniska

1. Należy upewnić się, że palenisko całkowicie ostygło i nie ma w nim żarzącego się popiołu.
2. Trzeba założyć rękawice jednorazowe i maskę ochronną co najmniej klasy FFP3.
3. Miejsce pobrania lekko się zwilża spryskiwaczem, aby powstało jak najmniej pyłu.
4. Z uszczelki: ostrym nożem odcina się kawałek o długości około 2–5 centymetrów, na przykład z dolnej krawędzi drzwiczek lub z miejsca, w którym sznur już odstaje. Nie należy wyciągać całego sznura z rowka.
5. Z płyty: dłutem lub nożem odspaja się kawałek o wielkości około 2–5 centymetrów z krawędzi płyty tak, aby obejmował wszystkie jej warstwy.
6. Z masy lub zaprawy: dłutem odspaja się mały kawałek z połączenia lub miejsca naprawy na całą grubość warstwy.
7. Każdy kawałek wkłada się do osobnego strunowego woreczka foliowego, zamyka go i umieszcza w drugim woreczku.
8. Woreczek opisuje się nazwą paleniska i elementu, na przykład „salon, koza, uszczelka drzwiczek paleniska”.
9. Miejsce pobrania zakleja się taśmą, a okolicę przeciera wilgotną szmatką.

Po pobraniu próbki z uszczelki drzwiczki mogą nie domykać się szczelnie, dlatego nie należy palić w palenisku, dopóki uszczelka nie zostanie wymieniona. Jeśli płyta lub uszczelka kruszy się w rękach albo pyli, nie należy pobierać próbki samodzielnie, tylko powierzyć to fachowcowi. Ogólne wskazówki dotyczące narzędzi i pakowania zawiera artykuł jak pobrać próbkę na azbest.

Co oznacza wynik dla paleniska?

Semlab analizuje próbkę za pomocą elektronowego mikroskopu skaningowego JEOL SEM-EDS zgodnie z normą ISO 22262-1, a wynik jest wysyłany e-mailem w języku polskim, zwykle tego samego dnia, w którym próbka dotrze do laboratorium. Wynik pokazuje, czy w nadesłanej próbce wykryto azbest.

• Nie wykryto azbestu: wynik dotyczy elementu nadesłanego jako próbka, na przykład uszczelki drzwiczek lub płyty za paleniskiem. Pozostałe elementy paleniska bada się osobno.
• Wykryto azbest: z tym elementem postępuje się jak z materiałem zawierającym azbest. Wymianę uszczelki, usunięcie płyty i rozbiórkę paleniska planuje się jako prace z azbestem zgodnie z przepisami, których przestrzeganie nadzoruje Państwowa Inspekcja Pracy, a rozbiórkę wykonuje firma posiadająca kwalifikacje do usuwania azbestu.

Jeśli palenisko jest częścią większego remontu lub rozbiórki, przy której potrzebna jest inwentaryzacja azbestu na miejscu, wykonuje ją na miejscu specjalista. Semlab jest laboratorium i nie wykonuje inwentaryzacji na miejscu.

Ile kosztuje analiza próbki z paleniska?

Analiza kosztuje 39,90 € + VAT za próbkę (50,07 € z VAT, fiński VAT 25,5 %), a cena jest taka sama dla 1–100 próbek. W przypadku zamówień na ponad 100 próbek możemy ustalić warunki indywidualnie. Koszt przesyłki nie jest wliczony w cenę. Jeśli bada się uszczelkę, płytę i masę przyłączeniową z tego samego paleniska, są to trzy próbki. Analizę można zamówić online, zapłacić kartą i wysłać próbki za pośrednictwem Poczty Polskiej do laboratorium w Finlandii.